U samom srcu starog Mostara, na ulazu u Kujundžiluk i nadomak Starog mosta, nalazi se mjesto koje je mnogo više od restorana. Kafana, a danas restoran „Evropa“, dio je mostarske priče koja traje gotovo stoljeće i po.
Smještena na uglu nekadašnje Kurluk ulice i Kujundžiluka, „Evropa“ je vezana za jednu od najstarijih sačuvanih zgrada hanova iz osmanskog perioda u Mostaru. Upravo zbog toga njena priča nije samo ugostiteljska – ona je dio historije grada, njegovih trgovaca, putnika, umjetnika i brojnih generacija Mostaraca.
Od starog hana do „Evrope“
Zgrada u kojoj se nalazi „Evropa“ prvobitno je bila han izgrađen za vrijeme osmanske uprave. Imala je dvije sobe na spratu i tri dućana u prizemlju, dok je glavni ulaz bio iz tadašnje Glavne ulice, a sporedni iz Kurluk ulice.
Han je pripadao Vučjakovića vakufu i izdavao se pod zakup. Nakon 1878. godine dobio je ime „Evropa“ i pod tim nazivom ostao poznat generacijama Mostaraca i gostiju grada. Historijski izvori navode da je riječ o jedinoj zgradi hana iz osmanskog vremena u Mostaru koja je sačuvana do danas.
Ime „Evropa“ tako je postalo dio mostarskog urbanog pejzaža upravo u vremenu velikih promjena, kada se Mostar susretao s novim političkim, društvenim i kulturnim utjecajima.
U bašti „Evrope“ igrale se prve mostarske predstave
Posebno mjesto u historiji kafane zauzima događaj iz 24. jula 1884. godine.
Tog dana je u bašti kafane „Evropa“ izveden pozorišni komad „Veliki Petar, car ruski“, koji je priredilo Srpsko narodno pozorište iz Novog Sada. Taj događaj ostao je zabilježen kao jedna od najvažnijih ranih javnih kulturnih priredbi u Mostaru, a pojedini izvori ga navode i kao prvu javnu zabavu te vrste u gradu.
Tako „Evropa“ nije bila samo mjesto gdje se dolazilo na kahvu, ručak ili razgovor. Njena bašta bila je prostor susreta i događaja, mjesto gdje su Mostarci imali priliku gledati predstave i učestvovati u javnom životu grada.
Upravo će nekoliko decenija kasnije ovaj prostor ponovo dobiti značajnu kulturnu ulogu.
„Evropa“ i mostarski „Abrašević“
U kući zvanoj Kafana „Evropa“, na ulasku u staru mostarsku čaršiju Kujundžiluk, 1926. godine osnovano je Radničko kulturno-umjetničko društvo „Abrašević“.
Osnivači su prostor nazivali i „Radnički dom“, a društvo je vrlo brzo postalo važno mjesto kulturnog i društvenog života radnika Mostara. Organizovane su priredbe, predavanja i različiti kulturni programi, a „Abrašević“ je svojim djelovanjem ostavio dubok trag u kulturnoj historiji grada.
To je još jedan podsjetnik da je „Evropa“ kroz svoju dugu historiju bila mnogo više od kafane. U njenim prostorima susretali su se ljudi različitih profesija, generacija i interesa, dok se oko nje odvijao život starog Mostara.
Sačuvana kroz ratove i promjene
Oko 1950. godine na objektu su izvedeni konzervatorsko-restauratorski radovi, nakon čega je ovdje uređena atraktivna kafana namijenjena i brojnim posjetiteljima i strancima.
Za razliku od mnogih objekata u Kujundžiluku, „Evropa“ nije zapaljena tokom posljednjeg rata. Ipak, zgrada je pretrpjela ozbiljna oštećenja usljed granatiranja.
Nakon rata uslijedila je obnova, a stari prostor ponovo je dobio svoju ugostiteljsku funkciju. Danas restoran „Evropa“ nastavlja tradiciju na istom mjestu, u ambijentu koji čuva elemente starog Mostara i pruža pogled prema Starom mostu.
I možda je upravo u tome najveća vrijednost „Evrope“.
Dok se Mostar mijenjao, mijenjale su se države, ulice, generacije i način života, ova stara kuća ostala je na svom mjestu. Nekada han, zatim hotel i kafana, a danas restoran – „Evropa“ je preživjela različite epohe i ostala jedan od tihih svjedoka Mostara kakav je nekada bio.
Danas mnogi posjetioci u „Evropu“ ulaze zbog hrane, ambijenta i blizine Starog mosta. Ali iza njenih vrata krije se mnogo više – priča o starom hanu, mostarskim kafanama, prvim pozorišnim predstavama, radničkom kulturnom životu i generacijama ljudi koji su upravo ovdje ostavljali dio svojih svakodnevnih priča.
Zato je „Evropa“ jedan od onih mostarskih prostora koji se ne posjećuju samo zbog onoga što danas nude, nego i zbog onoga što pamte.
